Anthropic’in Mart ayında yayınladığı rapor, yapay zekânın entelektüel emek üzerindeki tehditlerinin boyutlarını daha görünür kılıyor. Baskı artık yalnızca üretim tabanında yoğunlaşmıyor; beyaz yakalının bilgi ve uzmanlığının da mülksüzleştirilmesi süreci başlamış durumda. Ve bu son derece hızlı bir şekilde oluyor.
1. Bilişsel sermayenin mülksüzleştirilmesi
Teorik kapasite ile gerçek kullanım arasındaki fark, basitçe “yavaş benimseme” olarak açıklanamaz. Bu fark, verinin ilkel birikim sürecine işaret ediyor: Şirketlerin uzmanlık bilgisinin ne kadarını şimdiden ele geçirip kendi mülkiyetlerine dahil edebildiğini ve indeksleyebildiğini gösteriyor.
Bilgisayar kullanımı ve yönetim gibi alanlarda yapay zekânın kapasitesinin %90’ı aştığı durumlarda modeller artık yalnızca çalışana “yardımcı” olmuyor. İşin nasıl yapıldığını belirleyen operasyonel mantığı çıkarıyor ve ücret karşılığında yapılan insan emeğinin yerini, hesaplama gücünden elde edilen bir rantla dolduruyor.
2. “Beyaz yakalı” işin niteliksizleştirilmesi
“Eğitimli olursam güvendeyim” şeklindeki meritokratik sığınak yanılsaması da böylece çöküyor. Lisansüstü eğitim almış çalışanlar, manuel işlerde çalışanlara kıyasla en yüksek yapay zekâ maruziyeti kategorilerinde dört kat daha fazla yer alıyor.
Yapay zekâ, entelektüel emeği gerçekten de kendi bünyesine çekiyor:
* Bilgisayar programcıları: yaklaşık %74,5 oranında bilgi mülksüzleştirmesi
* Müşteri hizmetleri: yaklaşık %70,1
* Veri girişi: yaklaşık %67,1
* Tıbbi kayıtlar: yaklaşık %66,7
* Finansal analistler: yaklaşık %57,2
Buradaki mesele yalnızca işlerin otomatikleştirilmesi değil; o işleri mümkün kılan bilgi ve uzmanlığın şirketler tarafından sistematik biçimde ele geçirilmesi.
3. Rantın aşınması ve platform prekaryası
“Kitlesel işsizlik” henüz geleneksel istatistiklerde görünmüyor. Çünkü ilk etki, en azından şimdilik, doğrudan işsizlik değil; çalışma zamanının ve emeğin ekonomik değerinin düşürülmesi.
Profesyonel çalışan bir anda işten çıkarılmıyor. Bunun yerine, yerini alacak algoritmayı denetleyen, düzelten ve onun ürettiği hataları gideren bir prekarya çalışanına dönüştürülüyor.
Dolayısıyla ortada yalnızca bir güvencesizlik hissi yok. Yüksek nitelikli emeğin gig ekonomisinin mantığına göre yeniden yapılandırılması söz konusu.
4. Kuşaklararası toplumsal yeniden üretimin tıkanması
Yapay zekâya yoğun biçimde maruz kalan sektörlerde 22–25 yaş grubunun işe alım oranlarında görülen durgunluk, teknik bilgi ve deneyimin kuşaklar arasında aktarılmasını da sekteye uğratıyor.
Giriş seviyesi (entry-level) pozisyonlar ortadan kalktıkça şirketler yalnızca başlangıç düzeyindeki işleri değil, aynı zamanda toplumsal yükselme kanallarını ve bu kanalların ölçeklenmesini de ortadan kaldırıyor.
Bunun sonucunda, unvanları ve eğitim düzeyleri yüksek olmasına rağmen gelir ve sosyal hakların kurumsal yapısından giderek daha fazla dışlanan büyük bir mezun kitlesinin ortaya çıkması yönündeki eğilim güçleniyor.
5. Teknolojik feodalizm ve devlet egemenliğinin aşınması
Yüksek rantların daralması vergi gelirlerini de aşındırabilir. Ancak asıl risk mali değil, yönetişimle ilgilidir.
Ekonominin ve kamu yönetiminin bilişsel altyapısı özel şirketlerin sahip olduğu hesaplama kümelerine bağımlı hâle gelirse, devlet yalnızca ekonomik kapasitesinin bir bölümünü değil, siyasi özerkliğini de kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır.
6. Kritik eşik
Bu nedenle verilecek yanıt, yalnızca Temel Gelir gibi sonuçları sınırlamaya yönelik mekanizmalarla sınırlı kalamaz.
Tartışılması gerekenler çok daha temeldir: Yazılımın toplumsal mülkiyeti, algoritmik sermayenin vergilendirilmesi ve hesaplama altyapısı üzerindeki egemenliğin kimde olduğu.
21. yüzyılın temel sorusu, yapay zekanın kaç işi ortadan kaldıracağı ya da bunu nasıl yapacağı olmamalı.
Asıl soru şu:
İnsan emeğini programlayan altyapının sahipleri karşısında toplumların zamanında hangi sınırları koyabileceği ve bu sınırları kimin koyacağı.